Ο ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΒΑΤΑΡ!

Από τη Νόρα Ράλλη

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ (σύγχρονος φιλόσοφος, βλέπε φωτό) για την ταινία Άβαταρ και η κοινή τύχη των αβορίγινων (όπου γης και σε όποιο πλανήτη!)... Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Σλάβοϊ Ζίζεκ, θεωρούμενος από τους πιο επιδραστικούς φιλοσόφους – ψυχαναλυτές της εποχής μας, καταπιάνεται με τον κινηματογράφο ή χρησιμοποιεί τον κινηματογράφο για να μιλήσει τόσο γι’ αυτόν – ως έβδομη τέχνη -, αλλά και ως πρόσχημα για να μιλήσει για πολλά άλλα… ενδιαφέροντα θέματα: για τις παρούσες και ασύμβατες με την ανθρώπινη ζωή και δράση, κοινωνικές δομές, για τον ευτελισμό των πολιτειακών συνθηκών ανάπτυξης και προόδου, καθώς και για την ίδια την ανθρώπινη φύση, με τις αδυναμίες και τις ιδιαιτερότητές της!

Ως εκ τούτου, λίγες μέρες πριν, και με την ευκαιρία της τελετής απονομής των 82ων βραβείων της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου - τα γνωστά Βραβεία Όσκαρ -, που πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 7 Μαρτίου 2010, δημοσίευσε στις 4 Μαρτίου 2010 στο αμερικανικό περιοδικό New Statesman, άρθρο, υπό τον τίτλο «Κάτω από τον ιδεαλισμό και την πολιτική ορθότητά του, το Άβαταρ υποκρίπτει μια ωμά ρατσιστική προσέγγιση!» ανατέμνοντας την κινηματογραφική προσέγγιση του Τζέιμς Κάμερον, τόσο στην τελευταία του ταινία Άβαταρ, που σημειωτέον κατέκτησε 3 Όσκαρ στην προαναφερθείσα τελετή (αν και περίμεναν πολλά περισσότερα!), όσο και στην παλαιότερη ταινία του ίδιου Τιτανικός, (1997), που είχε σαρώσει τόσο τα βραβεία Όσκαρ, όσο και στα ταμεία όταν παρουσιάστηκε. Ανάλογη εμπορική επιτυχία παρουσιάζει και η ταινία Άβαταρ, έχοντας σημειώσει εισπράξεις άνω του ενός δις από τις πρώτες εβδομάδες προβολής της.

Στο άρθρο του ο Ζίζεκ, αφού αναφέρεται αρχικά στο κοινό σημείο της ταινίας Άβαταρ με ταινίες όπως «Ποιός παγίδευσε τον Ρότζερ Ράμπιτ» (1988) και την τριλογία «The Matrix» (1999), στη βάση ότι και οι τρεις αυτές ταινίες αναφέρονται σε ήρωες που «παγιδεύονται» μεταξύ κανονικής («πραγματικής») πραγματικότητας και ενός φανταστικού σύμπαντος - είτε αποτελούμενο από κινούμενα σχέδια και τον χώρο που αυτά κινούνται, όπως στην περίπτωση του Ρότζερ Ράμπιτ είτε από την ψηφιακή – εικονική «πραγματικότητα» του The Matrix - και την ψηφιακά διευρυμένη καθημερινότητα στον πλανήτη του Άβαταρ. Φυσικά, οι εν λόγω αναφορές που θα μπορούσαν να γίνουν δεν εξαντλούνται στις δύο περιπτώσεις τις οποίες θυμίζει ο Ζίζεκ. Αρκεί να αναφερθούμε στους κόσμους που δημιουργεί ο Φίλιπ Κ. Ντικ στα βιβλία του, μερικά από τα οποία μεταφέρθηκαν στον κινηματογράφο, όπως το διήγημα We can remember it for you wholesale (Μπορούμε να το θυμηθούμε για σας) που μεταφέρθηκε από τον Πωλ Βερχόφεν στην ταινία Ολική επαναφορά (Total recall, 1990) και το Impostor (Διπλή ταυτότητα, εδώ ο τίτλος μιλά από μόνος του), που μεταφέρθηκε κινηματογραφικά από τον Γκάρυ Φλέντερ (2001) στην ομότιτλη ταινία. Αν θέλαμε, θα μπορούσαμε να πάμε ακόμα πιο πίσω και να θυμηθούμε λογοτεχνικά κείμενα όπως Τα ταξίδια του Γκάλιβερ και Η Αλίκη στο χώρα των θαυμάτων - επίσης και κατά σύμπτωση επίκαιρο, καθώς παίζεται στις αίθουσες αυτόν τον καιρό σε μια έξοχη μεταφορά του Τιμ Μπάρτον - μαζί με τις κινηματογραφικές τους μεταφορές. Στη συνέχεια ο Ζίζεκ, καταπιάνεται με αυτό που φαίνεται να τον ενδιαφέρει να αναδείξει περισσότερο: τη σχέση των γηγενών κατοίκων του πλανήτη που παρουσιάζονται ως εξωτικά πλάσματα με γαλαζόχρωμο δέρμα και μια πολύ ειδική και στενή σχέση με τη φύση (μπορούν να επικοινωνούν καλωδιακά με τα άλογα - μήπως μία ακόμη αναφορά στα Ταξίδια του Γκάλιβερ; - και τα δένδρα) με τον γήινο λευκό απεσταλμένο ήρωα, του οποίου η αποστολή είναι να πείσει τους γηγενείς να παραχωρήσουν τη γη τους για εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου της. Εντελώς αναμενόμενα – όπως επισημαίνει ο Ζίζεκ – ο γήινος ήρωας ερωτεύεται μια ντόπια πριγκίπισσα, τάσσεται με το μέρος των γηγενών κατοίκων του πλανήτη και τους βοηθά στη μάχη τους να εκδιώξουν τους γήινους εισβολείς που εποφθαλμιούν τα εδάφη τους, μια μεταστροφή που ολοκληρώνεται με το πέρασμα της ψυχής του ήρωα στο ταλαιπωρημένο σώμα του νεαρού γηγενούς που είχε χρησιμοποιηθεί ως άβαταρ, προκειμένου να γίνει ο αρχική προσέγγιση του γήινου απεσταλμένου με τους γηγενείς κατοίκους του μακρινού πλανήτη, με τον γήινο έτσι να γίνεται και αυτός ένας από τους γηγενείς ψυχί τε και σώματι. Από αυτή την άποψη στην ταινία Άβαταρ, αναπαράγεται ένα από τα πλέον παραδοσιακά και πολυχρησιμοποιημένα σεναριακά τεχνάσματα του Χόλιγουντ, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα ζευγάρι ηρώων και ως εκ τούτου μια ερωτική ιστορία: Αυτό του λευκού ήρωα που αποστέλλεται σε ένα κόσμο υπανάπτυκτων, ημιάγριων και σε κάθε περίπτωση «αγρίων», για να σώσει την κατάσταση, αλλά και για να πάρει το κορίτσι. Και ακόμα περισσότερο, νυμφευόμενος μια πριγκίπισσα να γίνει ο ίδιος βασιλεύς! Οποία τύχη για ένα παραπληγικό, εξόριστο γήινο. Οπότε, να πως για μια ακόμα φορά το Χόλιγουντ αναπαράγει ένα παλαιάς κοπής, ξεπερασμένο στερεότυπο: οι γηγενείς ή θα σωθούν από κάποιο γήινο ή θα καταστραφούν από κάποιους γήινους!!!
Και αν νομίζετε ότι αυτά συμβαίνουν... μόνο στις ταινίες, ο Ζίζεκ κλείνει επαναφέροντας μας από την τρισδιάστατη εικονική πραγματικότητα του Άβαταρ, στην πραγματική πραγματικότητα του δικού μας πλανήτη – ή τουλάχιστον κάποιου «απομακρυσμένου» τμήματός του: Στους νότιους λόφους της πολιτείας Ορίσα της Ινδίας που πουλήθηκαν σε εταιρείες μεταλλευμάτων για την εξαγωγή βωξίτη (με τα αποθέματα να εκτιμώνται σε τουλάχιστον 4 τρις δολάρια) με την παραχώρηση να γίνεται με όρους αποικιοκρατικούς και τους ντόπιους – τους πραγματικούς γηγενείς του τόπου, κι όχι τα άβατάρ τους! – να εξεγείρονται ενάντια σε αυτή την παραχώρηση. Φυσικά, η εκμετάλλευση κοιτασμάτων βωξίτη μας φέρνει στο νου την αντίστοιχη περίπτωση με την εξόρυξη βωξίτη από τη γαλλική Πεσινέ στον Παρνασσό, μια παραχώρηση που επίσης είχε καταγγελθεί ως αποικιοκρατική και είχε προκαλέσει το ομώνυμο σκάνδαλο.

Όσο για τον ίδιο το Ζίζεκ, δε μασά τα λόγια του στο κλείσιμο του άρθρου του: Στην Ορίσα της Ινδίας δεν υπάρχουν ευγενείς πριγκίπισσες αναμένοντας τον λευκό γήινο να τις αποπλανήσει και να τις λυτρώσει (μαζί με το λαό τους). Υπάρχουν φτωχοί άνθρωποι, που μέσα από μια μακρά ιστορία με τον τόπο τους έχουν έρθει σε αρμονία μαζί του και που τώρα τους αρνούνται τώρα ακόμα και το ελάχιστο μιας αξιοπρεπούς διαβίωσης, καθώς όπως τονίζει η συγγραφέας Αρουντάτι Ρόι στο περιοδικό Outlook India, αυτοί οι άνθρωποι μετά από 60 χρόνια από την αποκαλούμενη ανεξαρτησία της Ινδίας, δεν έχουν πρόσβαση στη μόρφωση, την υγεία και τις στοιχειώδεις αρχές της ισοπολιτείας, εξαναγκαζόμενοι έτσι να πολεμήσουν απλά και μόνο για την επιβίωσή τους. Από αυτή την άποψη, η ταινία Άβαταρ μας ωθεί μεν να συμπαθήσουμε τους «ιδεολόγους» γηγενείς κατοίκους, αλλά και ταυτόχρονα να απορρίψουμε τον πραγματικό τους αγώνα. Οι ίδιοι άνθρωποι που θα θαυμάσουν την ταινία, οι ίδιοι θα αποστρέψουν τα ώτα και τους οφθαλμούς από τον αγώνα των «γηγενών» (όπου γης και σε όποιο πλανήτη), θεωρώντας τους ως δολοφονικούς τρομοκράτες. Έτσι το πραγματικό άβαταρ είναι η ίδια η ταινία Άβαταρ, μια ταινία υποκατάστατο της πραγματικότητας!
Μεταφερόμενοι λίγο μακρύτερα – στον τόπο και το χρόνο – δε μπορεί παρά να μας έρθει στο νου ο αποδεκατισμός των γηγενών αβορίγινων της Αυστραλίας από τους λευκούς έποικους, αλλά και η αντιμετώπιση των γηγενών ινδιάνων από τους εποίκους στα εδάφη που σήμερα ονομάζονται Αμερική, καθώς και η αποστροφή του περίφημου λόγου του αρχηγού των ινδιάνων Σηάτλ, όταν ήρθαν να αγοράσουν τη γη τους: και όταν θα μολυνθεί η γη και δε θα υπάρχει ζωντανό πλάσμα να περπατά πάνω της, ποια θα είναι η αξία των χρημάτων που μας προσφέρετε;
fimotro